Historia wieprzyckiego cmentarza

Dziś wielu mieszkańców Wieprzyc przechodzi obok tego miejsca, nie zdając sobie sprawy, że przez dziesięciolecia znajdował się tutaj cmentarz. Aleje, drzewa i parkowa zieleń skrywają historię dawnych mieszkańców tej części Gorzowa Wielkopolskiego, niemieckich i polskich. Dawna nekropolia była świadkiem przemian politycznych, wojny, zmiany granic oraz powojennej historii miasta.

Według zachowanej dokumentacji cmentarz na osiedlu Wieprzyce, dawnym Wepritz, założono prawdopodobnie w drugiej połowie XIX wieku. Nekropolia znajdowała się na równinnym terenie, po północnej stronie drogi prowadzącej z Gorzowa Wielkopolskiego w kierunku Kostrzyna. Było to miejsce starannie zaprojektowane i zagospodarowane. Teren obsadzono przede wszystkim drzewami liściastymi: jesionami, klonami, wiązami i robiniami, uzupełnionymi gatunkami iglastymi, między innymi świerkami i żywotnikami.

Przez cmentarz prowadziła główna aleja, od której odchodziły boczne alejki wyznaczające poszczególne kwatery grobowe.

Od strony południowej i zachodniej teren nekropolii otoczono murem. Na jego południowym odcinku znajdowały się wmurowane marmurowe płyty epitafijne. Pod koniec XIX wieku w północnej części cmentarza wybudowano kaplicę.

Cmentarz był więc nie tylko miejscem pochówku. Stanowił starannie urządzoną przestrzeń, której układ architektoniczny i roślinność nadawały charakter typowy dla XIX-wiecznych nekropolii.

W 1914 roku z parafii św. Marii wyłączono gminy Friedrichstadt i Wepritz. Dla obu miejscowości powołano jednego proboszcza.

Zmiany organizacyjne Kościoła, które nastąpiły w latach dwudziestych XX wieku, miały wpływ również na znaczenie i funkcjonowanie miejscowego cmentarza. W tym okresie nekropolia pełniła przede wszystkim funkcję cmentarza osiedlowego.

Było to miejsce związane bezpośrednio z życiem lokalnej społeczności. Chowano tutaj mieszkańców Wieprzyc i okolicznych miejscowości, a kolejne pokolenia rodzin odwiedzały groby swoich bliskich.

W latach dwudziestych XX wieku na cmentarzu ustawiono obelisk z tablicami, na których umieszczono nazwiska mieszkańców Wieprzyc poległych podczas I wojny światowej. Pomnik był ważnym elementem przestrzeni cmentarnej i miejscem pamięci o ofiarach wojny.

Po zakończeniu II wojny światowej sytuacja polityczna i narodowościowa tych terenów uległa całkowitej zmianie. W 1947 roku obelisk został usunięty.

Dziś jest to jeden z niemal zapomnianych elementów historii dawnego cmentarza.

Cmentarz działał jeszcze po wojnie

Co ciekawe, mimo ogromnych zmian, jakie nastąpiły po 1945 roku, cmentarz w Wieprzycach nadal funkcjonował.

W północnej części nekropolii w 1950 roku utworzono kwaterę grobów polskich. Był to symbol nowego rozdziału w historii tego miejsca. Dawny niemiecki cmentarz stał się również miejscem pochówku nowych mieszkańców, którzy po wojnie przybyli do Gorzowa i Wieprzyc.

Przez pewien czas cmentarzem opiekowała się parafia pod wezwaniem św. Trójcy.

Sytuacja zmieniła się na początku lat siedemdziesiątych. W 1971 roku stary cmentarz niemiecki został przeznaczony do likwidacji.

Prace prowadzili pracownicy Przedsiębiorstwa Komunikacji Miejskiej w ramach czynu społecznego. Był to okres, w którym w wielu polskich miastach dawne niemieckie cmentarze ulegały likwidacji, a ich tereny przeznaczano pod parki, skwery lub inną zabudowę.

Po oddaniu do użytku nowego Cmentarza Komunalnego przy ulicy Żwirowej opiekę nad starą nekropolią zaczęto stopniowo ograniczać. W 1972 roku parafia zaprzestała jej utrzymywania. Jednocześnie zachowano kwaterę grobów polskich. Cmentarz zamienia się w park. Ostateczny etap przemiany nastąpił w 1975 roku. Teren dawnego cmentarza przeznaczono na miejski park wypoczynkowy. Rozebrano wówczas do fundamentów ruiny dawnej kaplicy. Mur ceglany wzdłuż ulicy Dobrej został rozebrany, natomiast mur od strony ulicy Kostrzyńskiej obniżono do wysokości około 1,1 metra. Usunięto krzewy oraz część drzew i samosiewów. Teren uporządkowano, wytyczono ciągi spacerowe i ustawiono 19 ławek. W ten sposób powstał pierwszy na osiedlu Wieprzyce zieleniec o charakterze parkowo-wypoczynkowym.

Przemiana cmentarza w park sprawiła, że dla wielu mieszkańców dawna funkcja tego terenu z czasem stała się niemal niewidoczna. Zniknęła kaplica, część muru, pomnik poległych oraz znaczna część materialnych śladów dawnej nekropolii.

Pozostały jednak drzewa, układ przestrzenny i przede wszystkim historia miejsca.

Dawny cmentarz w Wieprzycach jest świadectwem niezwykłych przemian, jakie dotknęły Gorzów Wielkopolski i jego okolice po II wojnie światowej. Przez kilkadziesiąt lat był miejscem spoczynku niemieckich mieszkańców Wepritz. Po 1945 roku pojawili się tutaj nowi mieszkańcy i powstała polska kwatera grobowa.

Ostatecznie miejsce śmierci i pamięci zostało przekształcone w przestrzeń codziennego życia.

Dziś spacerując po dawnym parku, warto pamiętać, że pod jego zielenią kryje się historia kilku pokoleń mieszkańców Wieprzyc. Historia cmentarza, kaplicy, wojennego pomnika i ludzi, których nazwiska w wielu przypadkach dawno już zniknęły z krajobrazu miasta.